Trifaze ve Asenkron Elektrik Motoru Çeşitleri

110–355 kW arasındaki büyük trifaze motorlar 400 V'ta yüzlerce amper çeker: HEM Motor kataloğunda 110 kW modeller 185–196 A, 315 kW modeller 522–526 A etiket akımına sahiptir. Bu güçlerde akım bilgisi, besleme trafosu ve yol verme düzeni planlanırken ilk veridir.

Değerler HEM Motor kataloğundaki modellerin etiket değerleridir; farklı marka/serilerde değişebilir.

185 kW ve 355 kW modellerle 315 kW 1000 d/d modelin etiket akımı katalog verimizde bulunmadığından tabloda gösterilmedi; bu değerler siparişte etiket üzerinden teyit edilir.

Bu akımlar neyi değiştirir?

• Tek bir motor, küçük bir işletmenin bütün bağlantı gücüne yakın akım çekebilir; trafo gücü ve şebekenin kısa devre gücü önceden kontrol edilmelidir.
• Doğrudan yol verme bu güçlerde nadiren uygundur; yıldız-üçgen, yumuşak yol verici (soft starter) veya frekans konvertörü değerlendirilir.
• Akım bu düzeye çıkınca faz başına paralel kablolar ve bara bağlantıları gündeme gelir; bağlantı kutusu girişleri buna göre planlanır.
• Güç faktörü (cos φ) kompanzasyonu tesis panosunda hesaba katılır.

Örnek

160 kW 1500 d/d 315L1-4 motor 400 V'ta 271 A çeker. Varsayım: yıldız-üçgen yol verme. Sargı akımı 271 / √3 ≈ 156,5 A olur; ana ve üçgen kontaktörleri bu değere, besleme şalteri ve ana kablo ise 271 A'e göre boyutlanır.

Büyük güçlerde sipariş öncesi kontroller için 315 kW motor siparişi yazısına bakabilirsiniz. Modeller pik döküm gövdeli elektrik motorları kategorisindedir; mevcut motorun etiket ve bağlantı kutusu fotoğrafını WhatsApp'tan gönderin, eşdeğerini birlikte belirleyelim.

Asenkron motorun ürettiği tork yaklaşık olarak gerilimin karesiyle orantılıdır. Gerilim yüzde 10 düştüğünde kullanılabilir tork kabaca yüzde 19 azalır (0,9² ≈ 0,81). Yük aynı kaldığı için motor biraz daha yavaş dönüp, yani kaymayı artırıp daha fazla akım çekerek bu açığı kapatmaya çalışır; artan akım sargıda ısı olarak geri döner.

Görülen belirtiler:

• Kalkış süresi uzar, termik röle kalkışta atar.
• Ağır yüklü kalkışta (yüklü kompresör, kırıcı, dolu konveyör) motor anma devrine çıkamayabilir.
• Sürekli çalışmada gövde normalden sıcak olur ve sargı ömrü kısalır.

Gerilim düşümü çoğu zaman şebekeden değil tesisatın kendisinden gelir: uzun ve ince kesitli kablo, gevşek klemens, aşırı yüklü trafo veya büyük bir motorun direkt kalkışı. Ölçümü hem boşta hem yük altında, motor klemensinde yapın; iki değer arasındaki fark büyükse önce kablo ve bağlantıları kontrol edin. Ölçtüğünüz akımı etiket değeriyle karşılaştırmak için elektrik motoru akım tablosu yararlıdır.

Kasnak çapları devri, kayış gerginliği ise motor miline binen yanal kuvveti belirler; ikisi birlikte motorun ömrünü etkiler.

Devir hesabı

n2 = n1 × d1 / d2. Varsayımlar: 7,5 kW 4 kutuplu motor, anma devri 1460 d/d, motor kasnağı 160 mm, makine kasnağı 320 mm. Makine devri: 1460 × 160 / 320 = 730 d/d. Hesapta 1500 değil etiketteki anma devri kullanılır; kayış kayması gerçek devri biraz daha düşürebilir.

Kasnak çapının kayış kuvvetine etkisi

Aynı motorun anma torku 49,1 Nm'dir. Kasnak çevresinde iletilen kuvvet yaklaşık F = 2 × T / d'dir:

• 160 mm kasnakta: 2 × 49,1 / 0,160 ≈ 614 N
• 100 mm kasnakta: 2 × 49,1 / 0,100 ≈ 982 N

Kayış bu kuvveti kaymadan iletebilmek için ön gerginlikle takılır; bu yüzden mile binen gerçek yük iletilen kuvvetten büyüktür ve kasnak küçüldükçe hızla artar.

• Kasnağı mile mümkün olduğunca yakın, omuza dayalı takın; dışa taşan kasnak yükün kolunu uzatır.
• Kayışı üreticisinin önerdiği gerginlikte tutun; aşırı gerginlik rulmanı, gevşek kayış kaymayı ve ısınmayı artırır.
• Kasnakları aynı düzlemde hizalayın.

Çok büyük bir devir düşürme oranı gerekiyorsa kayış yerine redüktör daha uygun olabilir; bu konu redüktör seçimi ve kullanımı sorularında ele alınır.

Sık dur-kalkta motoru zorlayan şey çalışmanın kendisinden çok kalkıştır. Direkt kalkışta motor kısa süre anma akımının birkaç katını çeker; katalogdaki 7,5 kW 4 kutuplu modelde bu oran (Is/In) 7,5'tir. Bu akımın oluşturduğu ısı iki kalkış arasında atılamazsa sargı her döngüde biraz daha ısınır.

Seçimden önce toplanması gereken bilgiler:

• Saatteki kalkış sayısı ve her çalışmanın süresi
• Kalkışın yüklü mü hafif mi olduğu, makinenin ataleti
• Motorun her duruşta tamamen durup durmadığı, ters yöne geçiş olup olmadığı
• Yol verme yöntemi

Bu bilgilerle şu seçenekler değerlendirilir:

• Bir üst güç veya bir üst gövde: daha fazla ısı kapasitesi sağlar.
• PTC veya PT100 sargı sensörü (sipariş seçeneği): termik rölenin göremediği gerçek sargı sıcaklığını izler.
• Yumuşak yol verme veya hız kontrolü: kalkış akımını ve mekanik darbeyi azaltır.

Standart motorlarımız S1 sürekli çalışmaya göre tanımlanır; yoğun dur-kalk içeren bir çalışma şekli siparişte açıkça yazılmalıdır. Koruma tarafı motor koruma donanımları yazımızda anlatılıyor.

HEM Motor katalogundaki anma değerleri −15 °C … +40 °C ortam sıcaklığı ve deniz seviyesinden 1000 m'ye kadar rakım için geçerlidir. Bu aralıkta motor etiketindeki gücü sürekli (S1) olarak verebilir.

Ortam ısındıkça motoru soğutan havanın sıcaklığı da yükselir; rakım arttıkça hava seyrelir ve aynı fan daha az ısı taşır. Her iki durumda da motor aynı gücü aynı sıcaklık payıyla veremez. Bu nedenle:

• +40 °C üzerindeki her uygulama sipariş öncesi bildirilmelidir.
• 1000 m üzerindeki kurulumlarda güç düzeltme katsayısı uygulanır.
• Gerekirse seçim aşamasında bir üst güç değerlendirilir.

Doğrudan güneş altında, kapalı bir kabinde veya havanın rahat dolaşamadığı yerlerde çalışacak motorlar da ayrıca ele alınır; çünkü motorun “gördüğü” sıcaklık salonun genel sıcaklığından yüksek olabilir. Kurulum yerinin rakımını ve yaz aylarındaki en yüksek sıcaklığını teklif talebinde yazmanız yeterlidir. Soğutma düzeni için motor soğutma yöntemleri yazısı ayrıntı verir.

İnverter kataloglarındaki kW değeri, tipik bir motoru varsayan yaklaşık bir etikettir. İnverteri gerçekte sınırlayan, sürekli verebildiği çıkış akımı ve kısa süreli aşırı yük kapasitesidir. Aynı güçteki iki motorun akımı, kutup sayısına ve verimine göre farklı olabilir.

Seçimde birlikte bakılacak ölçütler:

Örneğin 7,5 kW 132M-4 motorun 400 V anma akımı 14,3 A'dir; seçilen inverterin sürekli akımı bu değerin altında olmamalıdır. Diğer güç ve devirlerin akımları için elektrik motoru akım tablosu kullanılabilir. Kesin inverter seçimi, inverter üreticisinin kataloğu ve uygulama verileriyle yapılır.

Teklif tek başına sipariş değildir; size gönderilen teklif veya proformadaki kalemleri onaylayıp ödemeyi yaptığınızda sipariş kesinleşir. Onaydan önce şu satırları tek tek kontrol edin: model kodu ve gövde, güç ve devir, gerilim, montaj şekli, adet, seçenekler, nakliye bedeli ve teslim adresi.

Her sipariş için e-fatura veya e-arşiv fatura düzenlenir. Kurumsal alımlarda firma unvanı, vergi dairesi ve vergi numarası; bireysel alımlarda ad soyad ve gerektiğinde T.C. kimlik numarası istenir. Fatura bilgilerini sipariş onayıyla birlikte göndermeniz sevkiyatı geciktirmez.

Proformadaki fiyat kalemlerinin ne anlama geldiğini ve hangi satırların sonradan sorun çıkardığını proforma ve teklif okuma yazısında örneklerle açıkladık.

Kalkış sorunu çoğu zaman motorun kendisinden değil, besleme ve yol verme düzeninden kaynaklanır. Şu sırayla ilerlemek zaman kazandırır:

1. Üç faz da geliyor mu? Motor uğulduyor ama dönmüyorsa ilk şüpheli faz eksikliğidir; sigorta, kontaktör kontakları ve klemens uçlarını kontrol edin.
2. Kalkışta gerilim ne kadar düşüyor? Ölçümü motor klemensinde, kalkış sırasında yapın. Ciddi düşüm, kablo kesitine veya trafo kapasitesine işaret eder.
3. Köprüler etikete uygun mu? 400/690 V motorun yıldızda bırakılması torku üçte birine indirir.
4. Yol verme yöntemi yüke uygun mu? Yıldız-üçgen veya başlangıç gerilimi düşük ayarlanmış soft starter ağır yükü hızlandıramayabilir.
5. Yük serbest mi? Sıkışmış malzeme, frenli kalmış mekanizma, aşırı gergin kayış veya zorlanan redüktör motoru kilitler; motoru yükten ayırıp boşta deneyin.
6. Koruma ayarı doğru mu? Termik röle çok düşük ayarlıysa ya da açma sınıfı kalkış süresine uygun değilse devre, motor hızlanmadan açılır.

Motor boşta rahat kalkıp yükte kalkamıyorsa güç veya yol verme seçimi yeniden ele alınmalıdır; etiket fotoğrafı ve makine bilgisiyle WhatsApp’tan bize ulaşın.

Ekranlı kablo ve iyi topraklama, inverterin ürettiği yüksek frekanslı akıma kontrollü bir dönüş yolu sağlar. İnverterin hızlı anahtarlaması, ekransız motor kablosunu parazit yayan bir antene dönüştürebilir. Bunun sonucu sensörlerde ve haberleşme hatlarında arıza, kaçak akım rölelerinin istenmeden açması olabilir. Düzgün bir dönüş yolu yoksa bu akım makine gövdesi ve rulmanlar üzerinden yolunu bulur.

Uygulamada dikkat edilecekler:

• İnverter ile motor arasında ekranlı ve mümkünse simetrik yapılı motor kablosu kullanın.
• Ekranı hem inverter hem motor tarafında, rakor veya kelepçeyle çepeçevre geniş yüzeyle bağlayın; uzun bükülmüş uçlar bırakmayın.
• Koruma iletkeni (PE) bağlantısının sürekli ve düşük empedanslı olmasını sağlayın.
• Motor kablosunu sinyal ve sensör kablolarından ayrı kanaldan götürün.
• Kablo rakorunu kablo çapına ve IP sınıfına uygun seçin, kullanılmayan girişleri kör tapa ile kapatın.

Kablo kesiti inverterli kurulumda da anma akımına ve hat uzunluğuna göre seçilir. İlk çalıştırma öncesi kontroller için motor devreye alma ve ilk çalıştırma kontrolü yazısı yol gösterir.

Hayır, sonsuz vidalı redüktörü fren olarak hesaba katmayın. Vida ile dişli çark arasındaki kayma sürtünmesi, özellikle yüksek oranlarda, çıkış milinden gelen yükün motoru geri döndürmesini zorlaştırabilir; buna "kendini kilitleme" denir. Fakat bu davranış oran, vida adımı, yağın durumu, sıcaklık ve titreşime bağlıdır. Titreşen bir makinede ya da aşınmış bir redüktörde yük yavaşça geri kayabilir.

Bu nedenle:

• vinç, kaldırma platformu, eğimli konveyör gibi yükün geri kaçmasının tehlikeli olduğu yerlerde ayrı bir fren, geri dönüş engelleyici ya da mekanik kilit kullanılır,
• düşük oranlı sonsuz vidalı redüktörlerde geri dönme olasılığı daha yüksektir,
• helisel tiplerde bu tutma eğilimi beklenmez.

Frenli motor HEM 2026 kataloğunda yer almaz; böyle bir ihtiyaç varsa siparişte belirtin, çözüm birlikte değerlendirilir.